De recente onrust in Iran, gekenmerkt door wijdverbreide protesten en afsluitingen van het internet, speelt zich af tegen de achtergrond van een economische crisis, escalerende regionale spanningen en een diep gebroken politiek landschap. Terwijl eerdere protestgolven werden onderdrukt, suggereren experts dat het deze keer anders zou kunnen zijn, waarbij het regime te maken krijgt met ongekende druk van meerdere fronten.
Een perfecte storm van ontevredenheid
Eind december braken protesten uit, aanvankelijk aangewakkerd door economische woede over de instortende Iraanse rial en de stijgende inflatie. Kooplieden in Teheran sloten hun winkels en de onrust verspreidde zich snel over het land. De situatie escaleerde nadat de verbannen kroonprins Reza Pahlavi opriep tot demonstraties, hoewel de ontevredenheid al lang vóór zijn tussenkomst broeide.
De reactie van de Iraanse regering was typerend: internetstoringen en gewelddadig optreden. Mensenrechtenorganisaties melden ruim veertig doden en duizenden arrestaties. In tegenstelling tot eerdere perioden van onrust wordt de huidige situatie echter gecompliceerd door externe factoren, met name de dreiging van directe interventie door de Verenigde Staten. De waarschuwing van president Trump dat de VS “opgesloten en belast” zijn als demonstranten schade oplopen, voegt een onvoorspelbare dimensie toe, waardoor Iraanse leiders gedwongen worden de binnenlandse repressie af te wegen tegen het risico van oorlog.
Het gewicht van conflicten
De protesten ontvouwen zich in een bredere geopolitieke context: de recente militaire botsingen van Iran met Israël en zijn haperende nucleaire programma. Volgens Vali Nasr, een vooraanstaand expert op het gebied van Iran, is de voornaamste zorg van het regime niet de interne stabiliteit, maar het vooruitzicht van een op handen zijnde aanval door de VS of Israël. De oorlogszuchtige mentaliteit heeft de besluitvorming ingewikkeld gemaakt, omdat het onderdrukken van protesten het risico inhoudt dat er een breder conflict ontstaat, terwijl nietsdoen de demonstranten kan aanmoedigen.
“De besluitvorming voor Iran werd veel ingewikkelder, want als je ze niet onder druk zet, zullen de protesten groter worden, en de demonstranten zullen er nu van uitgaan dat Amerika achter hen staat, en dat ze meer kunnen pushen”, legt Nasr uit.
Het instrumentaliseren van protest
De VS en Israël steunen de demonstranten openlijk, hoewel hun motieven verre van altruïstisch zijn. Beide landen zien de onrust als een instrument om de Islamitische Republiek te verzwakken of te breken. De opstelling van Trump bij de protesten gaat niet over het bevorderen van de democratie, maar over het benutten van chaos om druk uit te oefenen op Iran.
“Voor zowel Trump als Israël is het probleem niet dat ze de Iraniërs willen helpen democratische rechten te genieten; het belangrijkste probleem is hoe ze de Islamitische Republiek kunnen verzwakken en breken”, stelt Nasr.
Een systeem dat zijn grenzen bereikt
Naast directe oorzaken is het ook de diepgewortelde onvrede met de Islamitische Republiek die de onrust veroorzaakt. Veel Iraniërs, ongeacht hun leeftijd of ideologie, hebben het vertrouwen verloren in het vermogen van het systeem om economische welvaart of internationaal respect te bewerkstelligen. De ineenstorting van Iraanse bondgenoten in de regio, in combinatie met economische sancties en interne corruptie, heeft de legitimiteit van het regime uitgehold.
“De druk op de Islamitische Republiek is behoorlijk ernstig en serieus”, merkt Nasr op. “Zelfs vóór de Juni-oorlog, en nog meer daarna, waren er intense debatten binnen de machtscentra van de Islamitische Republiek over de toekomst van het land.”
De opvolgingsvraag
De stabiliteit van het regime op de lange termijn hangt af van de gezondheid van Opperste Leider Ayatollah Ali Khamenei, nu 86 jaar oud. Zijn uiteindelijke overlijden zal waarschijnlijk een machtsstrijd uitlokken, waardoor mogelijk de deur wordt geopend voor reformistische facties om de hardliners uit te dagen.
“Elke leider die in zijn plaats komt, zal niet zo machtig zijn als hij. Het zal een aantal jaren duren voordat elke leider de macht consolideert, en in die periode zullen er veel intensere gevechten plaatsvinden en veel meer mogelijkheden van verschillende facties om in principe heel verschillende scenario’s voor de toekomst van Iran op tafel te leggen.”
De situatie blijft onstabiel en of de huidige protesten tot een echte revolutie of een nieuwe cyclus van repressie leiden, is onzeker. De samenloop van interne onvrede, externe druk en het vergrijzende leiderschap duidt er echter op dat Iran voor een kritiek moment staat, waarin de fundamenten van de Islamitische Republiek als nooit tevoren op de proef worden gesteld.
